Gundê Avadorê

Kerborana xemgiran

Cihê kulîlk û bilbizêkên rengîn, serkaniya çand û wêjeya dewlemend. Xewn û xeyala hezar salan, dilbixema evîndarî, wargeha serpêhatî û çîroka kone, mijara stran û helbestên hunermendan, hêlîna kul û keserên giran: Kerborana xembar. Ev der yek ji navçeyên Mêrdîna sêrîn e. Ew; bi xwezaya xwe ya bedew û bi xemla xwe, yek ji bedewtirîn bajareke dîrokî û kurdewarî ye. Li gorî berhemên dîrokî yên berbiçav, avakirina Kerboranê xwe digihîne sed sal berê.

Kerboran, yekem car ji aliyê kurdên êzidî, ermen û asûriyan ve hatiye avakirin. Ji bilî kurdan, malbatên asûrî-sûryaniyan yên wekî Mala Lahdo, Mala Xaço û bi dehan malbatên mezin, heta bîst sal berê jî li Kerboranê jiyana xwe didomandin. Lewra hê jî, kavilên dêran û berhemên zindî yên wekî 'Kêla Sûr', 'Deriyê Sinat' û 'Pira Miradan' çavdêrên Kerboranê ne. Kerboran, bi zêw û cejnên xwe yên herêmî, navçeyeke bedew e. Ligel ku îro gelek avahiyên nû li Kerboranê hatibin avakirin jî, anc (aqid) û sêlingên xwe yên kevnar, xemla ciwaniya bajarvaniya vê navçeyê û cudahiya taxên bajêr didin xuyakirin. Ji taxên bajarê Kerboran ên herî kevn, ev in: 'Suka Xwar', 'Kaskê Dêrê', 'Tilik', 'Rastika Serayê', 'Micirsefa' û 'Serê Dahlê'. Li navenda Kerboranê du dêrên kevnar hene. Her wisa du mizgeftên kevn jî hene ku navê wan ev in: "Mizgefta Minarê" û "Mizgefta Rastikê." Ji hêla rûnistvanên bajêr ve, dêra asûrî-sûryaniyan, wekî "Dêra Rastikê" û "Dêra Tilik" hatine binavkirin.

Li Kerboranê rez, dehl, daristan û mexer zêde ne. Xwedîkirina sewalan ango pez û dewaran, li gundên derdora Kerboranê zêde tê kirin. Lê ev çend salên dawî ne, ji ber ku piraniya gundan hatine valakirin û sewitandin, rewsa aborî û debara rûnisvanên Kerboranê ketiye rewseke xirab. Ev navçeya bedew ku ji çar aliyên wê bi çol, beyar û çiyan ve hatiye dorpêçkirin, xwedî mexereke têrber e. Ji vê mexerê re "Mexera sibêbiyê" tê gotin. Li vê Mexerê, bêhtirîn bostan, rez û gelek rengên çandinî yên wekî genim, nîsk, ce, nok, kizin, soqil, singuv û hwd. têne çandin. Li bakurê Kerboranê, "Newala Asa" heye ku li herêmê xwedî gelek serpêhatiyên balkês e. Girêdayiyî Kerboranê çend gundên mezin ên bi navê Xelîla, Deywan, Basqil, Zengan, Emara, sibêbî, Çêlika Eliyê Remo hene. Ji bilî van gundan, bi dehan gund û zivingên vê navçeyê yên wekî Avadorê, sikevtika, Kupras, Qewaqa, Banêhebanê, Meranê, Botij, Berê Zêwê, Derêca, Zêwikê, Dîlan, Basrût, Berkevan, Dêrijkê, Îzarê, Zivingê, Erbayê, Xerabeka, Tiriwa, Gelîkûr, Germavê jî hene. Her wiha hinek gundên bi ked û bereket ên wekî Avadorê, Derêca û gelek gundên wekî wan hene. Bi taybetî 'Birinca Gulbîs' yek ji midrebê gundê Avadorê ye û bi taybetî yê gerika Basqilyane, Pistî birinca Qerejdax û Urmiyeyê birinca herî bi nav û deng e. Lewma bazara navçeya Kerboranê bi taybetî ji gundên wê ye.

Kerboran; bi govend û reqsa xwe ya li ber kemançeya nemir Miradê Kinê, xwedî qadeke hêja ye. Wê, gelek hunermendên wekî Resîdê Kinê û Miradko, Mihemedê Resît, Hesenko, Mehmûdê Zenganî û gelek govendkêsên navdar, di hembêza xwe de hewandiye. Miradê Kinê ku li herêmê bi navê Miradko tê nasîn, yek ji stûnên muzîka klasîk a kurdî ye. Mirov dikare bibêje ku di dema xwe de, yek cejn û sahiyên Kerboranê bê Kemançeya Miradko derbas nedibû.

Tu hatî xewn û xeyala min li welatê biyanî

Ew sevên te yên bedew min dikisînin ji vî warî

Her tu li bîra minî Kerboranê

Nizanim çima îro kolanên te bêdeng û xalî ne

Çima kasikê Derê wisa xemgîn e

Nizanim tu li benda reqsa ber Kemança nemiroyî

Nizanim te bêriya mistaxên tiriyên bilbizêkiye kiriye

Û ne jî bêdengiya te hesreta azadiyê ye

Rabe û binêre bila biqede hesreta ber dîwar û kolanan

Bila bi dawî nebin sevên li ber destaran

Hey Kerborana xemgiran.